Schrif­te­lijke vragen Demon­stra­tie­recht in Utrecht


Indiendatum: 19 jan. 2023

Schriftelijke vragen 9/2023

Op 14 november 2022, publiceerde Amnesty International Nederland het rapport ‘Demonstratierecht onder druk – Regels en praktijk in Nederland moeten beter’. Demonstreren is een mensenrecht en geldt voor iedereen. Het vormt een van de fundamenten van de democratische rechtsstaat. Verreweg de meeste demonstraties verlopen echter zonder problemen, en dat moet ook het uitgangspunt zijn; de overheid moet demonstraties en demonstranten als vreedzaam beschouwen, zolang het tegendeel niet vaststaat. Amnesty constateert in het rapport echter dat demonstraties nog vaak gezien worden als een risico voor de openbare orde. Uit vrees voor mogelijke ongeregeldheden krijgen veel demonstraties te maken met beperkende voorschriften en regels, of mogen helemaal niet doorgaan. Burgemeesters handelen vanuit hun verantwoordelijkheid voor de openbare orde en gebruiken dit als grond voor ingrijpen, waarbij het faciliteren en het beschermen van het demonstratierecht wordt aangetast, zo stelt Amnesty. In het rapport komen verschillende praktijkvoorbeelden aan bod, zo ook in Utrecht waarbij het demonstratierecht op verschillende manieren is ingeperkt. Amnesty doet daarnaast een groot aantal aanbevelingen om de regels en de praktijk van het demonstratierecht te verbeteren.

De fracties van BIJ1, Partij voor de Dieren, GroenLinks, Volt, DENK, Student & Starter en de ChristenUnie hebben daarom de volgende vragen aan de burgemeester.

Uit observaties van Amnesty blijkt dat burgemeesters steeds vaker lijken te kiezen voor het uitgeven van een noodbevel of -verordening op basis van de vrees voor het verstoren van de openbare orde. Echter, dit staat op gespannen voet met mensenrechten en het recht op demonstratie. Een noodbevel is alleen geoorloofd bij ernstige wanordelijkheden of (dreiging van) rampen, wanneer alle andere bevoegdheden niet meer toereikend zijn. Een demonstratie verplaatsen of ontbinden omdat demonstranten zich niet aan de regels of afspraken houden is volgens die criteria dus niet voldoende reden om een noodbevel uit te roepen.

1. Hoe kijkt de burgemeester naar het feit dat Amnesty benoemt dat 'het verstoren van de openbare orde' in deze context te snel wordt ingezet als reden om een demonstratie te verplaatsen of ontbinden, ook als er geen sprake is van de dreigingen zoals genoemd in het manifest? En ziet zij hierin het risico dat deze misinterpretatie kan leiden tot een onnodige inzet van een noodbevel en daarmee het inperken van het demonstratierecht?

2. Staat zij ervoor open om via de gemeenteraad te toetsen of een uitgegeven noodbevel heeft voldaan aan de criteria zoals vastgelegd in de grondwet en deze mee te nemen in het evalueren van demonstraties in de stad? De burgemeester heeft in eerder commissiedebat van VBF aangegeven de kennisgevingsprocedure voor demonstraties te herzien. Volgens Amnesty mag deze procedure geen verborgen obstakel vormen voor de uitoefening van het demonstratierecht. Eveneens moet de indruk vermeden worden dat de kennisgeving is bedoeld om toestemming te verkrijgen van de overheid, zoals wanneer gemeenten allerlei onnodige informatie opvragen en er gevolgen aan verbinden die een inperking opleveren.

3. Is de burgemeester voornemens om de aanbevelingen van Amnesty mee te nemen in het herzien van de kennisgevingsprocedure en wil zij daarnaast ook rekening houden met toegankelijkheid en leesbaarheid van deze teksten? De politie probeert op verschillende manieren zicht te krijgen op wie er meedoet aan demonstraties. Volgens het rapport worden identiteitsgegevens gecontroleerd, camerabeelden uitgeplozen en bewaard en houden agenten sociale media in de gaten. Uit het rapport blijkt ook dat de politie mensen thuis opzoekt, omdat ze hen kennen als demonstrant. Demonstranten geven aan dit intimiderend te vinden.

4. Op welke wijze houdt de gemeente en politie bij wie er in Utrecht demonstreert? Zo ja, waarom acht de burgemeester dat als noodzakelijk? Demonstranten hebben het recht om te weten op welke manier de overheid tot haar beslissingen of tot bepaald handelen komt.

5. Kan de burgemeester inzicht geven in het beleid omtrent eerder genoemde maatregelen (ID controle, het maken en uitpluizen van camerabeelden, surveillance via social media, huisbezoekingen)? En hoe verhoudt dit zich ten opzichte van het recht tot privacy van demonstranten? In het nieuwe Beleidskader Cameratoezicht 2023-2026 wordt gesproken over kortstondige inzet van flexibele camera’s bij demonstraties om mogelijke openbare orde verstoringen te beteugelen of te voorkomen. Het beleidskader stelt dat na afloop de inzet geëvalueerd zal worden.

6. Hoe wordt de noodzakelijkheid van deze camera inzet voorafgaand bepaald, en wat zijn dan de beoordelingscriteria?

7. Worden beelden van demonstraties na afloop gewist in verband met het recht op privacy? Zo nee, waarom niet? De burgemeester gaf eerder aan dat zij openstond voor het ondertekenen van het ‘Manifest Demonstratierecht’ van Amnesty International.

8. Hoe gaat de burgemeester actief opvolging geven aan aanbevelingen uit het rapport om de regels en de praktijk van het demonstratierecht te verbeteren?

Stevie Nolten, BIJ1
Lisanne Snippe, Partij voor de Dieren
Mahaar Fattal, GroenLinks
Ruud Maas, Volt
Mahmut Sungur, DENK
Vincent Stevens en Annemarijn Oudejans, Student & Starter
Derk van Bergen en Bina Chirino, ChristenUnie
Maarten Koning, D66
Gert Dijkstra, EenUtrecht